Kredyt złotówkowy z WIBOR – jakie kwestie leżą u podstaw kwestionowania umów w PLN przed sądami powszechnymi

Tysiące osób posiadających kredyt hipoteczny w złotówkach ze zmiennym oprocentowaniem opartym na WIBOR w ostatnich latach odczuło gwałtowny wzrost rat. Dla wielu kredytobiorców był to moment, w którym pojawiło się podstawowe pytanie: czy przy zawieraniu umowy bank w pełni i rzetelnie wyjaśnił, z czym wiąże się takie oprocentowanie?

Kwestionowanie umów w PLN przed sądami powszechnymi nie wynika z samego stosowania wskaźnika WIBOR, lecz przede wszystkim z faktu, że kredytobiorcy często nie otrzymali pełnych i administratora wskaźnika oraz symulacji pokazujących wpływ zmian stopy procentowej na zobowiązania. Poza tym istnieją inne podstawy do kwestionowania umów, poniżej wskaże kilka z nich.

Naruszenie ustawy Prawo Bankowe

Klauzule dotyczące oprocentowania kredytu stanowią istotny element umowy kredytu hipotecznego. Zgodnie z ustawą Prawo bankowe, jedną z podstawowych części umowy kredytu jest określenie wysokości oprocentowania oraz warunków jego zmiany. W praktyce jednak zapisy zawarte w umowach często nie pozwalają na jednoznaczne wywnioskowanie powtarzalnego mechanizmu ustalania oprocentowania. Tego rodzaju klauzule są nieczytelne i trudne do weryfikacji dla przeciętnego konsumenta, który nie musi posiadać wiedzy ekonomicznej.

Zgodnie z art. 69 ust. 2 pkt 5 ustawy Prawo Bankowe jednym z elementów umowy kredytu jest określenie wysokości oprocentowania kredytu i warunków jego zmiany, a więc:

• Umowa kredytu musi wprost i jednoznacznie wskazywać wysokość oprocentowania – nie może ono wynikać jedynie pośrednio z ogólnych zapisów.
• Konieczne jest także precyzyjne określenie zasad zmiany oprocentowania, tak aby kredytobiorca mógł ustalić, w jakich sytuacjach i według jakich zasad jego rata może ulec zmianie.
• Warunki modyfikacji oprocentowania powinny być oparte na obiektywnych i weryfikowalnych kryteriach.
• Brak jasnych postanowień w tym zakresie może oznaczać, że umowa nie spełnia wymogów określonych w art. 69 ust. 2 pkt 5 Prawa bankowego.

Jeżeli umowa pozostawia bankowi możliwość jednostronnego kształtowania oprocentowania bez wyraźnego określenia, jakie czynniki i w jakim zakresie wpływają na jego zmianę, może to prowadzić do zachwiania równowagi kontraktowej stron. Klauzula zmiennego oprocentowania, choć dopuszczalna w kredytach długoterminowych, nie może mieć charakteru blankietowego. Powinna precyzyjnie wskazywać czynniki usprawiedliwiające zmianę oprocentowania oraz relację między zmianą tych czynników a wysokością stopy procentowej, określając kierunek, skalę i proporcję zmian. W przeciwnym wypadku zmiana oprocentowania dokonywana przez bank w trakcie trwania umowy ma charakter uznaniowy i arbitralny.

Naruszenie art. 353¹ k.c. oraz sprzeczność z zasadami współżycia społecznego.

Swoboda umów, o której mowa w art. 353¹ kodeksu cywilnego, nie ma charakteru absolutnego. Treść stosunku prawnego nie może pozostawać w sprzeczności z jego naturą, ustawą ani zasadami współżycia społecznego.

W części umów kredytowych mechanizm ustalania rat w praktyce pozostaje poza realną kontrolą konsumenta. Przy ograniczonej wiedzy na temat funkcjonowania WIBOR i braku szczegółowych wyjaśnień dotyczących ryzyka stóp procentowych, bank uzyskuje dominującą pozycję w kształtowaniu wysokości zobowiązania. Jednocześnie stosowane zabezpieczenia – jak hipoteka, marża czy inne formy zabezpieczenia – skutecznie chronią interes instytucji finansowej.

Jeżeli kredytobiorcy nie przedstawiono rzetelnych informacji o możliwych wahaniach stawki referencyjnej ani zindywidualizowanej symulacji pokazujących wpływ wzrostu stóp procentowych na jego sytuację finansową, można mówić o naruszeniu zasad lojalności, uczciwości i równowagi świadczeń. Taki rozkład ryzyka może być oceniany jako sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

Naruszenie ustawy o nieuczciwych praktykach rynkowych

Kredyty oparte na zmiennej stopie procentowej niosą ze sobą istotne ryzyko ekonomiczne. Jeżeli bank nie przedstawia możliwych zindywidualizowanych scenariuszy wzrostu rat, konsument może nie mieć pełnej świadomości konsekwencji zawieranej umowy.

Zaniechanie przekazania istotnych informacji może zostać zakwalifikowane jako wprowadzająca w błąd praktyka rynkowa. Bank, jako profesjonalista dysponujący wiedzą i analizami dotyczącymi ryzyka stóp procentowych, powinien przekazać klientowi dane pozwalające ocenić skalę potencjalnych obciążeń. Brak takiej transparentności prowadzi do istotnej asymetrii informacyjnej i może stanowić podstawę do podważania umowy.

W efekcie działania banku mogą być kwalifikowane jako nieuczciwa praktyka rynkowa.

Niedozwolone postanowienia umowne

Aby postanowienia umowne mogły zostać uznany za abuzywny (niedozwolony), muszą zostać spełnione cztery warunki:

• umowa została zawarta z konsumentem – dotyczy to sytuacji, gdy kredytobiorca nie działa w ramach swojej działalności zawodowej lub gospodarczej,
• kwestionowane postanowienia nie były indywidualnie negocjowane – oznacza to, że konsument nie miał realnej możliwości wpływu na treść danego zapisu. W praktyce dotyczy to najczęściej zapisów pochodzących z wzorca przygotowanego przez bank lub instytucję finansową, które konsument musiał zaakceptować w niezmienionej formie,
• postanowienia nie dotyczą głównych świadczeń stron lub nie zostały sformułowane jednoznacznie – czyli nie odnoszą się do zasadniczych elementów umowy, takich jak wysokość kapitału, cena czy wynagrodzenie, chyba że ich zapis jest niejasny lub pozostawia interpretację w gestii jednej strony. Wobec tego, nawet jeśli postanowienia dotyczą głównych świadczeń stron, mogą być kwestionowane, gdy są niejasne, pozostawiają dowolność interpretacji lub umożliwiają na jednostronne kształtowanie warunków umowy,
• kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy – w dużym skrócie, oznacza to, że zapis faworyzuje przedsiębiorcę lub instytucję finansową, pozostawiając konsumentowi ograniczone możliwości kontroli, wyboru lub weryfikacji zasad jego obowiązków wynikających z umowy i przerzucają całe ryzyko zawarcia umowy na konsumenta.

W kontekście kredytów hipotecznych opartych o WIBOR problem jest szczególnie istotny. Zapis dotyczący oprocentowania często pozostawia konsumentowi jedynie ogólną informację, że oprocentowanie jest „zmienne”, bez wyjaśnienia czym jest WIBOR, bez informacji, kto jest administratorem stawki. Często brakuje także zindywidualizowanych symulacji ryzyka związanego z ewentualnym wzrostem stopy referencyjnej, które mogłoby pokazać, jak zmiany WIBOR wpłyną na wysokość miesięcznych rat oraz całkowity koszt kredytu.

Konsument powinien mieć możliwość realnej oceny ekonomicznych skutków zmiennego oprocentowania już w momencie podpisania umowy.

Ponadto, w praktyce kredyty hipoteczne udzielane są na podstawie wzorców umownych przygotowanych jednostronnie przez bank. Konsument najczęściej nie ma rzeczywistego wpływu na treść kluczowych postanowień. Formalna możliwość wyboru oferty nie jest tożsama z możliwością negocjacji jej treści. Jeżeli kredytobiorca mógł jedynie zaakceptować gotowy wzorzec albo zrezygnować z umowy, trudno mówić o równorzędnej pozycji stron.

Obowiązki informacyjne. Niedołożenie należytej staranności zawodowej przez Bank przy zawieraniu umowy kredytu.

Wiele osób podpisując kredyt hipoteczny ze zmiennym oprocentowaniem nie zdaje sobie sprawy z pełnego ryzyka finansowego, jakie się z tym wiąże. Problem zaczyna się już na etapie podpisywania umowy – banki często nie informują kredytobiorcy o możliwych skutkach wzrostu stawki referencyjnej WIBOR. A przecież wzrost tego wskaźnika może oznaczać, że miesięczna rata kredytu zwiększy się nawet o kilkaset złotych.

W umowie często brakuje podstawowych informacji: kto jest administratorem WIBOR, jakie są zasady ustalania stawki, czy jakie inne wskaźniki mogłyby być zastosowane zamiast WIBOR. Kredytobiorcom często nie przedstawiono również Regulaminu fixingu stawek referencyjnych WIBOR i WIBID.

Zgodnie z standardami ochrony konsumenta, umowa kredytu powinna w sposób jednoznaczny określać:

• wysokość oprocentowania,
• zasady jego zmiany,
• czynniki wpływające na wysokość raty,
• realne ryzyko ekonomiczne związane ze zmienną stopą procentową.

W przypadku kredytu opartego na WIBOR oznacza to, że kredytobiorca powinien zostać poinformowany m.in.:

• czym jest wskaźnik WIBOR, informacje nie mogą wprowadzać konsumenta w błąd,
• kto jest jego administratorem,
• jakie są historyczne wahania tego wskaźnika,
• jak wzrost stóp procentowych wpłynie na wysokość raty i całkowity koszt kredytu.

Sama informacja, że „oprocentowanie jest zmienne”, nie wyczerpuje obowiązku informacyjnego. Kluczowe znaczenie ma to, czy konsument mógł realnie zrozumieć skalę ryzyka i oszacować finansowe konsekwencje w długim, często 20–30-letnim okresie kredytowania. Bank powinien przekazać dane historyczne dotyczące wysokości WIBOR oraz przygotować zindywidualizowane symulacje uwzględniające konkretną sytuację kredytobiorcy i parametry jego kredytu, pokazujące, jak ewentualny wzrost stopy procentowej wpłynąłby na jego zobowiązania.

Warto w tym miejscu wskazać, iż zgodnie z dyspozycją art. 355 § 1 k.c. od stron umowy wymaga się należytej staranności. Przy czym, co istotne, inna jest miara należytej staranności po stronie Banku – podmiotu profesjonalnego, inna zaś po stronie konsumenta. Należytą staranność określa się przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności – można więc wywieść wniosek, iż Bank prowadzący działalność ściśle koncesjonowaną przez państwo i w najwyższym stopniu regulowaną, stosować będzie najwyższe standardy staranności zawodowej. Najwyższy możliwy poziom staranności zawodowej zobowiązuje Banki do rzetelnego i skutecznego informowania klientów o ryzyku związanym ze zmienną stopą procentową. Natomiast brak skutecznego i wyraźnego przekazania Powodowi informacji o tym ryzyku należy w świetle art. 355 § 2 k.c. uznać za niedołożenie należytej staranności zawodowej przy zawieraniu umowy kredytu.

Zasada przejrzystości i transparentności umowy

Niezależnie od wskazanych wyżej podstaw prawnych, kluczowe znaczenie ma ogólna zasada przejrzystości postanowień umownych. Umowa kredytu – jako zobowiązanie długoterminowe i obciążające konsumenta istotnym ryzykiem finansowym – powinna być sformułowana w sposób jasny, zrozumiały i pozwalający na samodzielną ocenę skutków ekonomicznych.

Jeżeli mechanizm ustalania oprocentowania jest opisany w sposób nieczytelny, odsyła do dokumentów niedostarczonych konsumentowi lub wymaga specjalistycznej wiedzy ekonomicznej do jego zrozumienia, trudno mówić o rzeczywistej transparentności. Brak przejrzystości nie dotyczy wyłącznie warstwy językowej, ale również ekonomicznej – konsument powinien być w stanie ocenić, jakie realne konsekwencje finansowe może przynieść wzrost stóp procentowych.

W umowach wieloletnich standard informacyjny powinien być podwyższony, a wszelkie wątpliwości interpretacyjne nie mogą działać na niekorzyść konsumenta. Transparentność stanowi bowiem fundament równowagi kontraktowej i warunek świadomego podjęcia decyzji o zaciągnięciu zobowiązania.

Skutki prawne zakwestionowania umowy kredytu

W zależności od oceny sądu, możliwe są różne scenariusze rozliczenia umowy:

UNIEWAŻNIENIE UMOWY KREDYTOWEJ- CHARAKTER DEFINITYWNY.

Najdalej idącym rozwiązaniem, które jest możliwe to ustalenie nieważności całej umowy kredytu, tak jak w przypadku kredytów frankowych. Innymi słowy, Umowa jest traktowana tak, jakby nie została w ogóle zawarta. Bank ma obowiązek oddać całą sumę wpłaconych rat kapitałowo-odsetkowych, a kredytobiorca zwraca kwotę udostępnionego kapitału.

USUNIĘCIE OPROCENTOWANIA Z UMOWY

Możliwe jest wyeliminowanie z umowy wszystkich składników oprocentowania, czyli marży i wskaźnika WIBOR. Kredytobiorca powinien zwróci bankowi jedynie pożyczony kapitał. Natomiast bank kredytobiorcy zwraca pobrane odsetki.

USUNIĘCIE WIBORU Z UMOWY

Uznanie przez Sąd, że WIBOR ustalany jest wadliwie i stanowi niedozwolone klauzule umowne, w związku z tym zasadne jest ustalenie nieistnienia postanowień dotyczących części oprocentowania opartego na WIBOR i pozostawienie w umowie wyłącznie kosztów banku w postaci marży.

Rozwiązanie to opiera się na usunięciu samego WIBOR-u z umowy i pozostawienie oprocentowania opartego na stałej marży banku.

Sąd nakaże rozliczyć umowę kredytu tak, jakby oprocentowanie równało się wysokości marży bankowej (bez WIBOR). W konsekwencji umowa zmieni się w kredyt o stałym oprocentowaniu, bo marża jest stała w całym okresie kredytowania.